गोरखा– नेपालका ७७ जिल्लामध्ये गोरखा ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले अत्यन्त महत्त्व बोकेको जिल्ला मानिन्छ। विगतमा पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रअन्तर्गत गण्डकी अञ्चलका ८ जिल्लामध्ये एक रहेको गोरखा अहिले गण्डकी प्रदेश का ११ जिल्लामध्ये महत्त्वपूर्ण जिल्ला हो। इतिहास, संस्कृति, प्राकृतिक सम्पदा र पर्यटनको सम्भावनाले भरिपूर्ण भएकाले गोरखालाई नेपालको पहिचान बोकेको जिल्लामध्ये एक मानिन्छ।

यस जिल्लामा हाल ११ स्थानीय तह रहेका छन्, जसमा २ नगरपालिका र ९ गाउँपालिका समावेश छन्। भौगोलिक दृष्टिले गोरखा जिल्ला मध्यपहाडी क्षेत्रदेखि उत्तरी हिमाली क्षेत्रसम्म फैलिएको छ। विविध भौगोलिक संरचना, जैविक विविधता र प्राकृतिक सम्पदाले यस जिल्लालाई पर्यटकीय दृष्टिले अत्यन्त सम्भावनायुक्त बनाएको छ। करिब ३ हजार ६१० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको गोरखा प्राकृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण जिल्ला हो।

गोरखा जिल्लाको उचाइ समुद्र सतहबाट करिब २२८ मिटरदेखि ८ हजार १६३ मिटर सम्म फैलिएको छ। यसै कारण यहाँ विभिन्न प्रकारका हावापानी पाइन्छ। उष्ण, समशीतोष्ण, शीतोष्ण, लेकाली र हिमाली हावापानीका क्षेत्रहरू यस जिल्लामा पाइने भएकाले यहाँको जैविक विविधता पनि निकै समृद्ध रहेको छ। भौगोलिक अवस्थाका कारण यहाँ तराईको जस्तो गर्मीदेखि हिमाली भेगको कठोर चिसो मौसमसम्म अनुभव गर्न सकिन्छ।

राजनीतिक तथा प्रशासनिक दृष्टिकोणले यस जिल्लालाई २ नगरपालिका, ९ गाउँपालिका र २ प्रतिनिधिसभा निर्वाचन क्षेत्रमा विभाजन गरिएको छ। भौगोलिक सीमाको दृष्टिले गोरखा पूर्वमा धादिङ जिल्ला तथा चीनको तिब्बत क्षेत्रसँग जोडिएको छ भने पश्चिममा तनहुँ, लमजुङ, मनाङ र तिब्बतसँग सीमा जोडिएको छ। उत्तरतर्फ तिब्बत (चीन) रहेको छ भने दक्षिणतर्फ चितवन, तनहुँ र धादिङ जिल्ला पर्दछन्।

जनसंख्याको हिसाबले पनि गोरखा महत्त्वपूर्ण जिल्ला मानिन्छ। वि.सं. २०६८ (सन् २०११) को राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार यस जिल्लामा महिला र पुरुष गरी करिब २ लाख ७१ हजार ६१ जनसंख्या रहेको तथ्याङ्क छ। विविध जातजाति, भाषा, संस्कृति र परम्पराले गोरखालाई बहुसांस्कृतिक समाजको प्रतिनिधि जिल्ला बनाएको छ।

गोरखा ऐतिहासिक र धार्मिक सम्पदाले पनि समृद्ध छ। यहाँ रहेका गोरखा दरबार, गोरखनाथ मन्दिर र तल्लो दरबार जस्ता ऐतिहासिक स्थलहरूले नेपालको इतिहासलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्। धार्मिक दृष्टिले मनकामना मन्दिर र गोरखकाली मन्दिर अत्यन्त प्रसिद्ध छन्। यसबाहेक प्राकृतिक सम्पदाका रूपमा कल्छुमन ताल, कालाताल, नारदकुण्ड, दुधपोखरीजस्ता ताल तथा पोखरीहरू रहेका छन्। हिमाली सौन्दर्यका दृष्टिले मनासलु हिमाल र हिमालचुली जस्ता हिमालहरू पनि यहाँका प्रमुख आकर्षण हुन्। विभिन्न कोट, गुम्बा र गुफाहरूले पनि यस जिल्लाको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्वलाई अझ समृद्ध बनाएका छन्।

नेपाल राज्यको एकीकरणको इतिहाससँग गोरखा प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। इतिहासअनुसार लिगलिग नामक स्थानमा घले थरका मगरहरूले शासन गर्ने गर्थे। त्यहाँ हरेक वर्ष विजयादशमीका दिन दौड प्रतियोगिता आयोजना गरिन्थ्यो र दौडमा पहिलो हुने व्यक्तिलाई राजा बनाउने प्रचलन थियो। यही अवसरलाई उपयोग गर्दै द्रव्य शाह ले अप्रत्याशित रूपमा आक्रमण गरी लिगलिगमा आफ्नो प्रभुत्व कायम गरेका थिए।

लिगलिगमा विजय हासिल गरेपछि उनले गोरखा कब्जा गर्ने प्रयास गरे। सुरुवाती आक्रमणमा गोरखा विजय हुन नसके पनि द्रव्य शाहले हार मानेनन्। भागीरथ पन्त, गणेश पाण्डे, सर्वेश्वर खनाल, गंगाराम राना, गजानन भट्टराई, केशव बोहोरा र मुरली खवासजस्ता सहयोगीहरूको साथ र प्रेरणाले उनी थप उत्साहित बने। अन्ततः गोरखाका राजदरबारलाई घेरेर आक्रमण गर्दा खड्का राजा मारिए र वि.सं. १६१६ भाद्र २५ गते द्रव्य शाह गोरखाका राजा बने।

द्रव्य शाहपछि गोरखा राज्यमा उनका वंशजहरूले शासन गरे। पुरन्दर शाह, छत्र शाह, राम शाह, डम्बर शाह, कृष्ण शाह, पृथ्वीपति शाह र नरभूपाल शाहले गोरखा राज्यलाई निरन्तर अघि बढाए। राजा नरभूपाल शाह र रानी कौशल्यावतीका ज्येष्ठ सुपुत्रका रूपमा वि.सं. १७७९ पौष २७ गते पृथ्वीनारायण शाह को जन्म भयो।

त्यतिबेला नेपाल बाइसी–चौबिसी गरी ५२ भन्दा बढी स–साना राज्यमा विभाजित थियो। राज्यहरूबीच आपसी द्वन्द्व र अस्थिरता रहेको थियो। यसैबीच भारतमा ब्रिटिस साम्राज्य विस्तार भइरहेको थियो र उनीहरूको नजर नेपालतर्फ पनि परेको थियो। यस्तो अवस्थामा पृथ्वीनारायण शाहले टुक्रिएका राज्यहरूलाई एकीकृत गरी बलियो राष्ट्र निर्माण गर्ने लक्ष्य लिएका थिए।

वि.सं. १७९९ मा २० वर्षको उमेरमा गोरखाका राजा बनेपछि उनले नेपाल एकीकरण अभियान सुरु गरे। त्यसअनुसार वि.सं. १८०१ मा नुवाकोट, १८१९ मा मकवानपुर, १८२२ मा कीर्तिपुर, १८२५ मा कान्तिपुर र ललितपुर तथा १८२६ मा भक्तपुर विजय गर्दै उनले स–साना राज्यहरूलाई एकीकृत गरी विशाल नेपाल राज्य निर्माण गरे। त्यसपछि देशको राजधानी काठमाडौँ बनाइएको थियो।

पृथ्वीनारायण शाहपछि उनका वंशजहरू विशेष गरी प्रतापसिंह शाह, बहादुर शाह, राजेन्द्रलक्ष्मी लगायतका शासकहरूले एकीकरण अभियानलाई निरन्तरता दिए। यस अभियानमा कालु पाण्डे, वंशीधर पाण्डे, भीमसेन थापा र अमरसिंह थापाजस्ता वीर सेनापतिहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।

यसरी नेपालको आधुनिक राष्ट्र निर्माणको आधार गोरखा राज्यबाट नै सुरु भएको इतिहासमा उल्लेख पाइन्छ। गोर्खालीहरूलाई वीर र परिश्रमीका रूपमा चिनिने गरिन्छ। यही वीरताको कारण नेपाल–अंग्रेज युद्धपछि पनि गोर्खाली सैनिकहरूको साहसको कदर गर्दै ब्रिटिसहरूले भारतीय सेनामा गोरखा सैनिक भर्ती गर्ने परम्परा सुरु गरेका थिए।

पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्धमा पनि नेपाली गोर्खाली सैनिकहरूले ब्रिटेनको पक्षमा युद्ध लडेका थिए। उनीहरूको वीरताको कदर गर्दै जर्मन सम्राट कैजर विलियमले “म मेरा सैनिकहरूलाई संसारका कुनै पनि सेनासँग लडाउन डर मान्दिनँ, तर गोरखा सैनिकको नाम सुन्नासाथ मेरो मुटु थर्किन्छ” भन्ने कथन व्यक्त गरेका थिए। त्यस्तै बेलायतकी महारानी एलिजाबेथले पनि गोरखा सैनिकहरूले इतिहासमा विशेष र गरिमामय स्थान बनाएको उल्लेख गरेकी थिइन्।

गोरखा नामको उत्पत्तिबारे पनि विभिन्न मान्यता छन्। गोरखावासीका आराध्य देवता योगी गोरखनाथ को नामबाट गोरखा नाम रहन गएको भन्ने विश्वास छ। अर्को मान्यताअनुसार गाईको रक्षा गर्ने स्थान भएकाले ‘गो–रक्षा’ शब्दबाट गोरखा नाम विकसित भएको मानिन्छ। त्यस्तै नेपाली भाषामा घाँसको फाँटलाई ‘खर्क’ भन्ने गरिन्छ। यही ‘खर्क’ शब्द समयसँगै परिवर्तन हुँदै ‘गर्ख’, ‘गर्खा’ हुँदै ‘गोरखा’ भएको पनि मानिन्छ।

गोरखा जिल्लामा घाँसका ठुला–ठुला फाँट तथा खर्कहरू प्रशस्त पाइन्छन्। लिच्छवि कालका अभिलेखहरूमा समेत गोरखाको उल्लेख पाइन्छ। जयदेव द्वितीयको शिलालेखमा पनि गोरखा क्षेत्रलाई केन्द्रबाटै शासन गरिएको उल्लेख गरिएको छ।

जिल्लाको एक स्थानमा सिद्ध पुरुष गोरखनाथको मठ रहेको विश्वासका आधारमा पनि जिल्लाको नाम गोरखा रहन गएको मानिन्छ। विशेष गरी जिल्लाको उत्तरी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने गुरुङ र घले समुदायको मौलिक संस्कृति र बस्तीहरूले यहाँ आउने पर्यटकहरूलाई आकर्षित गरिरहेका छन्। प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक सम्पदा र सांस्कृतिक विविधताले गोरखालाई नेपालको महत्त्वपूर्ण पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा चिनाइरहेको छ।